Waarom jij vaker handelt vanuit angst dan je denkt
26 juli 2020 

Waarom jij vaker handelt vanuit angst dan je denkt

Inhoudsopgave artikel

[[showindex]]
Angst kennen we allemaal. Vrijwel iedereen zal het gevoel van beklemming herkennen ’s avonds alleen op straat, in de wachtkamer bij de tandarts, in het ziekenhuis voor een belangrijk uitslag of de hoogtevrees op een wiebelige brug tussen twee bergtoppen. Maar angst is meer dan dat en toont zich vele malen vaker in ons dagelijks leven dan we denken.

O ja? Ik handel nooit vanuit angst

Grofweg kunnen we de angst-energie in het systeem in drie categorieën verdelen:

  • Angst om te binden
  • Angst voor het doen/uitvoeren
  • Existentiële angst

We spreken bewust over ‘angst-energie‘. Angst is een energie die we op verschillende manieren in ons lichaam voelen en die gekoppeld kan worden aan een groot aantal vormen van gedrag. Zie hieronder de meest voorkomende uitingsvormen van gedrag. Welke gedrag herken jij bij jezelf?

Angst ken vele uitingsvormen die zichtbaar worden in ons gedrag

En toch vraag ik mij af: ben ik écht vaker angstig dan ik denk?

Jazeker. Vaak zijn we ons namelijk wel bewust van het gedrag dat we gewild of ongewild laten zien, maar zijn we ons niet bewust van het overlevingsmechanisme en welke pijn het verbergt.

Angst om te binden

Bindingsangst kan relatieproblemen veroorzaken of zelfs een relatie in de weg zitten.  Je hebt moeite om binnen relaties – met je partner of vrienden – de diepte in te gaan. Je krijgt het benauwd zodra iemand te dichtbij komt want dan heb je het gevoel te willen vluchten.

Mijn vrienden hebben niet genoeg respect voor mijn nieuwe levensstijl. Dan zijn ze de vriendschap niet waard.

Bindingsangst manifesteert zich echter meestal veel subtieler en is daardoor ogenschijnlijk minder gemakkelijk te herleiden naar bindingsangst. De angst leidt vaak tot materialistisch ingestelde mensen die zeer fanatiek zijn. Ze geven niet graag toe door een zekere koppigheid. Het kan ook zijn dat mensen met bindingsangst eigengereid zijn, stoppen met het onderhouden van relaties als het niet gaat zoals zij willen of relaties resoluut verbreken. Vaak zijn deze personen ijdel en trots.

Jaco is een fanatieke sporter. Hij is trots op de resultaten die hij bereikt heeft met trainen en het aanpassen van zijn voeding. Elke ochtend zorgt hij dat hij er tiptop uit ziet en rijdt hij in zijn dure sportauto – die hij zich eigenlijk niet kan veroorloven – naar de sportschool. Vroeger had hij een brede vriendengroep, maar die contacten heeft hij verbroken. Want volgens Jaco hadden ze niet genoeg respect voor zijn nieuwe levensstijl. Op dit moment is hij op zoek naar een andere sportschool omdat hij al een tijdje onenigheid heeft met zijn trainer over het opbouwen van de training.

Angst voor het doen/uitvoeren

Bij de angst voor het doen/uitvoeren is het misschien niet direct duidelijk voor je wat hiermee bedoeld wordt. Het gaat hier om doelgericht, gedisciplineerd, serieus gedrag. Met andere woorden om structuur en regelmaat. De angst kan zich op verschillende manieren uiten.

Ik kan het beter zelf doen, dan weet ik zeker dat het goed komt.

Het kan zo zijn dat mensen zo verlangen naar structuur en regelmaat dat ze onvermoeibaar zijn in het nastreven van doelen. Het doel heiligt de middelen. Hierin kunnen ze soms dwangmatig zijn en een groot plichtsbesef hebben. Marieta werkt 5 dagen in de week, zit in het bestuur van de volleybalvereniging in het dorp en speelt een actieve rol in de kerkgemeenschap. Daarnaast is ze elke zaterdag aanwezig bij de sportwedstrijden van haar twee kinderen. Ze vraagt zich regelmatig af hoe ze meer tijd voor zichzelf kan creëren, maar vindt ten diepste dat ze haar plicht moet doen in het dorp. Ze zal nooit een sportwedstrijd, kerkdienst of ledenvergadering overslaan.

Daarnaast kan het zo zijn dat iemand structuur en regelmaat het liefst vermijdt en daardoor wegloopt van alles wat te maken heeft met structuur en regelmaat. De moeder van Barbara was manipulatief en dominant. Barbara deed erg haar best om het haar moeder naar de zin te maken, maar kon het thuis nooit goed doen. Barbara wordt alleen al bij de gedachte aan structuur onpasselijk. Ze heeft het gevoel dat structuur ervoor zorgt dat ze haar vrijheid en flexibiliteit inlevert. In het dagelijks leven uit zich dat vaak in op het eerste gezicht onschuldige ‘rebelse’ acties. Heeft de hele straat een witte voordeur, dan schildert Barbara haar voordeur rood.

Existentiële angst

Existentiële angst is de meest primitieve angst die wij als levend organisme kennen en die in direct verband staat tot ons bestaan, ons zijn. Het gaat dan om:

  • Bang zijn voor de dood
  • Angst voor essentiële eenzaamheid
  • Bang zijn voor de vrijheid die we hebben om ons leven de vorm te geven die we willen
  • Angst voor de afwezigheid van een duidelijke zin van het leven

Ook de existentiële angst manifesteert zich vaak veel minder duidelijk waardoor het ogenschijnlijk minder gemakkelijk te herleiden is naar angst. Mensen die (veel) last hebben van existentiële angst zijn vaak principiële mensen. Ze denken gelijk te hebben omdat de feiten aan hun kant staan. Ze laten niets over hun kant gaan. Daarnaast kunnen ze detaillistisch zijn en zichzelf daarin verliezen. Daardoor is er geen oog meer voor het geheel. Ze zijn ten diepste bang voor het verlies van controle. Anderen omschrijven ze soms als arrogant en autoritair.

Dat ik nog niet door de mand gevallen ben, komt puur en alleen doordat ik tot nu toe geluk heb gehad.

Laten we eens kijken naar het verhaal van Joost. De vader van Joost was van een dominante man die de opvoeding met militaire precisie uitvoerde. Joost is onbewust daardoor bang om fouten te maken. In zijn werk en in zijn relatie is hij controlerend, perfectionistisch en legt hij de lat hoog. De angst om te falen ligt immers altijd op de loer. Door deze angst zal hij niet snel zaken uit handen geven waarvan hij vindt dat ze tot zijn verantwoordelijkheid behoren. Delegeren vindt hij moeilijk. Als je Joost vraagt of hij vaak angstig is, is het antwoord nee. Onbewust speelt angst echter een grote rol in zijn leven.

Ook bij Tamara speelt angst onbewust een grote rol in haar leven. Tamara denkt dat haar succes niet voortkomt vanuit haar kwaliteiten, maar gebaseerd is op geluk. Tot nu toe heeft ze geluk, want haar succes is er alleen omdat haar zwakheden nog niet zijn ontdekt. Ze blijft altijd alert. ’s Avonds is ze druk bezig met studeren en rapporten afmaken. Immers, er is altijd een kans dat ze uiteindelijk door de mand zal vallen.

Angst als overlevingsmechanisme? Nee, hoor. Geen last van.

Angst is een energie die bij dreigend gevaar voor een reactie in het brein zorgt. Deze reactie heeft als doel jezelf te beschermen. In de oudheid was dit logisch omdat angst letterlijk een overlevingsmechanisme was, een kwestie tussen dood of levend. Als een beer op het punt stond je aan te vallen, ontstond er automatisch een vecht-, vlucht- of verstijfreactie. Tegenwoordig staan we veelal voor hele andere uitdagingen, maar is angst – soms minder direct – nog steeds een reactie op dreigend gevaar. Dit kan in een echte situatie zijn, bijvoorbeeld bij een bijna-ongeluk of in je voorstellingsvermogen. Angst heeft in ons leven dus nog steeds een beschermende functie.

En vergis je niet, de meeste mensen hebben een overlevingsmechanisme opgebouwd welke voortkomt uit de angst energie. Zodra wij (onbewust) gekwetst dreigen te raken – en daardoor (psychische) pijn voelen – komt  angst naar voren om ons gekwetste te beschermen. Want zodra we (psychische) pijn voelen, voelen we ons verloren en niet gezien. Ons eigenwaarde systeem komt onder druk te staan en de vraag komt naar boven: Mag ik er wel zijn? De angst treedt op als defensie van het eigenwaarde systeem en maakt dat we allerlei overlevingsmechanismen ontwikkelen. Hoe vaker je een negatieve ervaring hebt gehad, hoe meer verbindingen er aangelegd worden in het angstnetwerk.

Ik snap hoe angst mijn gedrag beïnvloedt, maar hoe reageert mijn lichaam eigenlijk?

Je brein speelt een grote rol bij het voelen van angst. Bij angst gaat namelijk een signaal van de hypofyse naar de bijnieren. Hier worden de stresshormonen adrenaline en cortisol aangemaakt. Vervolgens kan er sprake zijn van twee verschillende routes. Namelijk de route bij een nieuwe angstgebeurtenis en de route bij het herinneren van angst door een eerdere gebeurtenis.

Berim | Hoe je brein omgaat met angst

Nieuwe angst

Bij een nieuwe angst gebeurtenis geeft de thalamus – die het bewustzijn en de waakzaamheid bij angst regelt – de informatie door aan de amygdala, het emotiecentrum van de angst. Dit gebeurt onbewust. De angstherinnering wordt in de amygdala opgeslagen.

Herinneren van angst

Bij het herinneren van angst door een eerdere gebeurtenis geeft de thalamus – die het bewustzijn en de waakzaamheid bij angst regelt – de informatie door aan de hippocampus. De hippocampus is het geheugencentrum van de angst en is betrokken bij aangeleerde emoties. Dit gebied is belangrijk voor geheugen en associaties. Onder invloed van adrenaline worden herinneringen hier opgeslagen. De hippocampus en de amygdala kunnen elkaar beïnvloeden. Hierdoor kan de angst opgeroepen of versterkt worden. Op basis van een angstige herinnering waarschuwt de hippocampus de amygdala om klaar te staan om te vechten of de vluchten.

Op het moment dat de angst-energie geprikkeld wordt is er een fractie van een seconde dat de hartslag daalt. Het parasympathisch systeem (de rem op het systeem) zorgt ervoor dat je hyper-alert wordt met alle zintuigen open om een beslissing te nemen. Dit moment gaat zo snel dat wij ons in het dagelijks leven hiervan nauwelijks bewust zijn. Direct daarna gaat de hartslag omhoog en zorgt het sympathisch systeem (het gaspedaal) ervoor dat we kunnen vluchten of vechten. De spieren worden aangespannen, de zintuigen worden scherper, de pupillen verwijden zich en de oren gaan wijd open onder invloed van kleine spiertjes. Als het gevaar geweken is, wordt in het lichaam nog meer endorfine en dopamine aangemaakt om de balans weer te herstellen.

Hmm… eigenlijk wil ik wel van mijn ‘angst’ gedrag af. Hoe doe ik dat?

Door inzicht te krijgen in welk overlevingsmechanisme je wanneer inzet, kun je starten met je persoonlijke ontwikkeling en kun je je eigenwaarde vergroten. Hierdoor is je overlevingsmechanisme steeds minder noodzakelijk. Je krijgt inzicht in je overlevingsmechanismes door op jezelf te reflecteren. Daarmee bedoelen we dat je niet reflecteert op de buitenwereld, maar op je eigen binnen wereld door jezelf de vraag te stellen: Wat maakt dat ik dit gedrag laat zien?

Om je te helpen een start te maken met de zelfreflectie, hieronder een aantal vragen die je jezelf kunt stellen:

  1. Welk gedrag laat ik zien (als ik onder druk sta)?
  2. Wanneer laat ik dit gedrag zien?
  3. Waar komt dit gedrag vandaan? Kan ik het terugleiden naar een gebeurtenis of situatie uit het verleden?
  4. Wat levert dit gedrag mij op?
  5. Welke baat heb ik bij dit gedrag?
  6. Wat levert het op als ik het gedrag niet meer zou laten zien?
  7. Wat heb ik nodig om afscheid te kunnen nemen van dit gedrag?
  8. Welk gedrag wil ik voor mijn ‘oude’ gedrag in de plaats?
Een voorbeeld om je op weg te helpen…

Joram (34) is vaak rusteloos. Het leven benauwt hem en voelt verstikkend aan. Op dat soort momenten kan hij vrienden en familie er letterlijk niet bij hebben, belt hij afspraken af en reageert hij niet meer op berichten. Joram slaat letterlijk op de vlucht en verbreekt de verbinding met andere mensen. Ondanks dat hij hier zelf toe besluit voelt hij zich eenzaam op dat soort momenten.

De rusteloosheid ontstaat vaak op het moment dat hij een keuze moet maken. Wil ik bij deze werkgever blijven of wil ik voor mezelf beginnen? Ga ik een huis kopen of wil ik met een camper de wereld over reizen? Ben ik van plan om te sparen of koop ik een ticket voor dat ene festival?

Terugkijkend naar het verleden is Joram in de periode van 3 maanden tot 3 jaar meerdere keren in het ziekenhuis opgenomen geweest in verband met ernstige astma. Hij was dan zo benauwd dat zijn ouders het gevoel hadden dat hij zou stikken. In die periode verbleven ouders niet in het ziekenhuis, maar kwamen ze overdag tijdens de bezoekuren langs. Joram lag ’s nachts moederziel alleen in bed, vastgebonden aan allerlei toeters en bellen en wist niet of en wanneer zijn ouders weer langs zouden komen. Een hele beangstigende situatie.

Het huidige rusteloze gedrag levert Joram frustratie op. Frustratie bij hemzelf, maar ook frustratie bij zijn vrienden en familie die de buien van Joram vaak niet begrijpen.

Maar het levert Joram ook iets op. Door uit contact te gaan met de ander houdt hij zijn (denkbeeldige) vrijheid in stand en heeft hij het gevoel dat hij ten alle tijde zijn eigen plan kan trekken.

Als Joram afscheid zou nemen van zijn ‘oude’ gedrag dan denkt hij dat het hem rustiger zou maken waardoor hij in verbinding kan blijven met zijn vrienden en familie. ‘Ik denk dat ik mij dan minder eenzaam zou voelen.’

‘Wat ik nodig heb om dat te bereiken is dat ik zelf geloof dat ik een toegevoegde waarde ben in het leven van de mensen die dicht bij me staan.’

‘In plaats van uit verbinding te gaan wil ik op een realistische en gezonde manier contacten onderhouden met mijn vrienden en familie.’

Hulp nodig?

Heb je hulp nodig om grip te krijgen op gedragsverandering in het kader van persoonlijke ontwikkeling? Wij coachen je graag.
Wil jij direct inzicht in de mate waarop angst jouw gedrag beïnvloedt? Dan is een ACT®-meting iets voor jou!

Bron: Human Being Management, Ed. J. Baas, ISBN: 978-90-825290-0-5

 

 

Over de schrijver
Alida vertaalt op een creatieve manier jouw vraag naar een concreet plan. Als projectmanager en organisatie adviseur heeft Alida veel ervaring met het coachen van personen, teams en organisaties. Ze vindt het erg belangrijk om te werken vanuit kwaliteit en expertise. Met haar sociale en analytische inslag brengt ze mensen bewust en onbewust naar een hoger plan. Het is haar missie om natuurlijke talenten, ontwikkelpotentieel en onbewuste drijfveren zichtbaar te maken. Alida begeleidt trajecten vanuit de verbinding met een resultaatgericht doel en door een tikkeltje eigenwijs te zijn.
Reactie plaatsen

Meer lezen over persoonlijke ontwikkeling?

Topics
arrow_drop_up arrow_drop_down