10 manieren om je verantwoordelijkheid te onduiken
9 augustus 2020 

10 manieren om je verantwoordelijkheid te onduiken

Inhoudsopgave artikel

[[showindex]]

Sta jij aan de oorzaak of aan de gevolg kant?

Kun jij de stelling ‘alles wat in mijn leven plaatsgevonden heeft was mijn verantwoordelijkheid’ met ja beantwoorden? Kun jij met overtuiging zeggen dat je verantwoordelijk bent voor alle gevolgen? Met andere woorden: Sta jij aan de oorzaak kant van je leven in plaats van aan de gevolg kant?

Waarschijnlijk zul je – net als het grootste gedeelte van de maatschappij – moeten concluderen dat je regelmatig aan de ‘gevolg kant’ staat en op die momenten geen of minder verantwoordelijkheid neemt.

Wat bedoel jij met verantwoordelijkheid?

Wat bedoelen we eigenlijk met verantwoordelijkheid nemen? Het lijkt een eenvoudig begrip omdat we allemaal een vaststaand idee van verantwoordelijkheid hebben. Jouw vaststaande idee kan echter wel een heel ander vaststaand idee zijn dan dat van je buurvrouw, je collega of je partner. We verwachten een bepaalde houding en gedrag van iemand gebaseerd op ons eigen innerlijke kompas. We bedoelen niet alleen het feit dat je je aan de regels houdt, je een baan hebt en ervoor zorgt dat je kinderen netjes aangekleed en op tijd naar school gaan. Verantwoordelijkheid is de echte verbinding aangaan met alles wat er in het leven op je pad komt. Het optimaal vormgeven van je verlangen, je behoeften en je mogelijkheden kan alleen als je daarvoor verantwoordelijkheid neemt. Het haalt namelijk het lot (de gevolg-kant) ervan af. Het leven overkomt je niet meer, jij bent de initiatiefnemer en hebt het stuur in handen.

Dit geldt ook in periodes in je leven waarbij je de nodige ellende in je leven te verduren krijgt. Ook dan kun je verantwoordelijkheid nemen door bepaalde keuzes te maken.

Marijke is terminaal ziek en zal naar alle waarschijnlijkheid niet lang meer te leven hebben. Ondanks het feit dat ze hartstikke verdrietig is dat ze het leven al zo snel zal moeten verlaten én haar kinderen niet kan zien opgroeien, heeft ze besloten om in de resterende tijd zoveel mogelijk te genieten met haar gezin.

Verantwoordelijkheid is het oppakken en uitvoeren van alles wat je voor de voeten wordt geworpen in deze wereld. Het gaat over het nu, zonder excuus en zonder verzachtende omstandigheden. Dit lijkt eenvoudig, maar dat is het niet. Het is verantwoordelijkheid nemen voor je teleurstelling en voor je imago naar de buitenwereld.

Ik ben verantwoordelijk!

Wees niet te snel met de stelling: ik neem echt wel mijn verantwoordelijkheid. Want misschien drink je elke vrijdagavond met je vrienden wel net een paar drankjes te veel. En ja, daar heeft mijn vrouw last van, maar ik heb toch ook het recht om mij te ontspannen? Zodra de verantwoordelijkheid de randen van onze comfortzone raakt, gaan we pal staan voor een uitvlucht om aan te tonen dat ons gedrag zeer verantwoord en verantwoordelijk is. Het gaat om verantwoordelijkheid te nemen voor zowel de prettige als de onprettige gedeelten van het leven. Wees nieuwsgierig naar de wijze waarop jij verantwoordelijkheid neemt voor je leven. En wees alert op de maniertjes die je jezelf hebt aangeleerd om je verantwoordelijkheid  te ontlopen.

Een kleine test: Neem jij het initiatief of overkomt het je?

Ben jij een initiatiefnemer of overkomen zaken je vaak?

De initiatiefnemer

  • Trekt dingen naar zich toe
  • Start dingen vanuit zichzelf
  • Vraagt en onderzoekt
  • Heeft het vaak over ik, wij of ons

De overkomer

  • Kijkt toe hoe anderen zaken oppakken
  • Neemt geen initiatief omdat hij toch geen invloed kan uitoefenen op de uitkomst
  • Is kritisch en klaagt regelmatig
  • Heeft het vaak over zij, hun, jullie

Vrijwel niemand is alleen initiatiefnemer of alleen overkomer, we zijn een mix van beide. Afhankelijk van de situatie zal één van de twee een overwicht hebben. Daarnaast speelt mee dat de ervaringen die je eerder in je leven hebt opgedaan invloed hebben. Hoe meer we in staat zijn tot het nemen van verantwoordelijkheid door initiatief te nemen, hoe minder stress en depressiviteit.We hebben als het ware controle over de situatie waarin we ons bevinden en dat geeft vertrouwen, energie en eigenwaarde.

Maar waarom blijven de overkomers dan zo volhardend? Doordat ze een heel scala aan onderduikmogelijkheden bezitten vanuit onder andere weerstand, pijn van ervaringen uit het verleden, angst en schuld. Deze onderduikmogelijkheden verzachten de innerlijke pijn die je ergens in je leven opgelopen hebt.

De tien onderduikmogelijkheden

Zodra we verantwoordelijkheid moeten nemen voor datgene wat de randen van onze comfortzone raakt of misschien zelfs wel buiten onze comfortzone ligt leren we onszelf verschillende strategieën aan om geen échte verantwoordelijkheid te hoeven nemen.

Onderduikmogelijkheid 1: De verantwoordelijkheid buiten onszelf leggen

Wij zijn meesters in het verplaatsen van onze verantwoordelijkheden naar iets buiten onszelf. Dat kan een persoon zijn, een dier, maar ook dingen.

Roel is een fanatieke en talentvolle tennisser. Vanochtend loopt de wedstrijd nog niet graag zoals hij zou willen. Hij heeft al drie services gemist. Ook de vierde slaat hij uit. Geïrriteerd bekijkt hij zijn racket.

Onderduikmogelijkheid 2: De verantwoordelijkheid bij een ander leggen

In het kader van rollen, taken en processen hebben we vrijwel allemaal een universitaire graad behaald in het afschuiven van onze verantwoordelijkheid.

Rick slaakt een zucht, kijkt z’n collega hoofdschuddend aan en zegt: Waarom moet ik dit in vredesnaam oppakken? Hein is toch manager? Hij wordt er per slot van rekening dik voor betaald!

Onderduikmogelijkheid 3: Handelen vanuit schuld

Stel jij voelt je ergens schuldig over. We kunnen het er denk ik over eens zijn dat dit geen fijn gevoel is. Je wilt ‘het’ oplossen zodat je je niet langer schuldig hoeft te voelen. Zodra de mogelijkheid ontstaat om ‘het’ op te lossen kom je in actie: je doet iets, regelt iets of organiseert iets. Het lijkt alsof je je verantwoordelijkheid neemt, maar werkelijke verantwoordelijkheid is nooit een stand-in voor het inlossen van schuld. Je zou kunnen stellen dat je in het verleden je verantwoordelijkheid niet of niet voldoende hebt genomen waardoor je je nu schuldig voelt.

Manon werkte altijd 3 dagen in de week. Recent kon ze een mooie stap maken op haar werk. De consequentie was echter dat ze 4 dagen moest gaan werken. Manon geniet intens van de stap die ze gemaakt heeft, maar voelt zich schuldig richting haar kinderen. Ze merkt dat ze de kinderen extra verwend, zodat ze zich minder schuldig voelt.

De schuldvraag ‘heb ik het verkeerd gedaan’ ontstaat doordat we schuld ervaren omdat onze verantwoordelijkheid op het moment van de eerdere gebeurtenis of keuze afwezig of onvoldoende was.

Onderduikmogelijkheid 5: Handelen vanuit angst (controle)

Angst leidt tot een verplaatsing van verantwoordelijkheid. Het maakt dat je de verantwoordelijkheid in kleine stapjes ontkent. Je denken escaleert omdat jijzelf niet de verantwoordelijkheid kunt nemen voor je denken. Bij de allereerste gedachte laat je hem de vrije loop in plaats van deze gedachte te beteugelen of te begrenzen door er verantwoordelijkheid voor te nemen.

Marieke is bang voor de kwaliteit van het project dat ze uitvoert. Ze beteugelt deze gedachte niet door objectief te onderzoeken aan welke kwaliteitseisen het project moet voldoen en hoever ze daar mee is. Nee, ze laat een vervolggedachte toe: als het project onvoldoende is, dan wordt ik misschien ontslagen. En als ik ontslagen wordt dan woon ik binnenkort zonder geld 4-hoog in een flatje in een achterstandswijk…

Het ontlopen van je verantwoordelijkheid voor elke gedachte of gevoel creëert een vervolggedachte. Daardoor glijdt je denken van een normale gedachte naar een angstige gedachte. We kunnen het ontlopen van verantwoordelijkheid vergoelijken door in de angst te kruipen en te zeggen: Zie je wel dat het echt zo is!

Onderduikmogelijkheid 5: Het onbewuste brein

Ons brein verzint de meest gekke, ingenieuze, verrassende voorbeelden om de verantwoordelijkheid te ontlopen. En voor de duidelijkheid, je bewuste brein is van deze verzinsels overtuigd. En dat ontlopen, dat gaat razendsnel. Een voorbeeld:

Stel dat je de zin moet opschrijven: Er is aan mij gevraagd om… maar je bent slecht in het bepalen of gevraagd met een ‘d’ of een ‘t’ moet zijn. Terwijl je schrijft komt er te staan: Er is aan mij het verzoek gedaan om… Je brein heeft razendsnel en voordat het werkelijke probleem ontstaat, het probleem al opgelost. Zo werkt het in de praktijk ook bij het ontvluchten van je verantwoordelijkheid. Je ontvlucht deze niet echt, je zorgt ervoor dat zij niet optreedt waardoor je die specifieke verantwoordelijkheid (is het een ‘d’ of een ‘t’ niet hoeft te nemen).

Onderduikmogelijkheid 6: De blinde vlek

We zijn ons alleen bewust van datgene wat bekend is bij jezelf. Iedereen heeft een blinde vlek. We leven daarmee in een beperkt ervaringswereld. Vaak zien we de beperkte ervaringswereld van de ander wel en zien we waar de ander geen of minder verantwoordelijkheid neemt. Onze eigen blinde vlek zien we zonder zelfreflectie echter niet.

Johari venster - Verantwoordelijkheid ontduiken

Onderduikmogelijkheid 7: Weerstand doordat genomen verantwoordelijkheid bekritiseerd is in de jeugd

Deze onderduikmogelijkheid ontstaat als je ouders je in je jeugd bekritiseerd hebben toen je de eerste tekenen van verantwoordelijkheid toonde.

Bram heeft uit eigen beweging de tafel gedekt voor de avondmaaltijd. De vader van Bram komt binnen, geeft Bram een compliment en herschikt direct de tafel, want de messen horen rechts te liggen en niet links.

Bram krijgt van zijn vader verwarrende signalen. Als dit een patroon is waarmee de ouders reageren op het tonen van verantwoordelijkheid dan is het zeer waarschijnlijk dat Bram later elk compliment dat gegeven wordt betwijfelen en niet op waarde kunnen schatten. Je zult onbewust blijven wachten tot het moment dat er alsnog kritiek komt. Hierdoor ontstaat een selectieve manier van complimenten ontvangen: positieve boodschappen worden vertaald naar negatieve. Er ontstaat weerstand voor het nemen van verantwoordelijkheid.

Onderduikmogelijkheid 8: Weerstand door teveel verantwoordelijkheid in de jeugd

Het kan zo zijn dat ouders teveel aan verantwoordelijkheid vragen aan het kind. Bijvoorbeeld dat het oudste kind op de jongere broertjes en zusjes moet letten. In dit geval kan het kind de situatie niet overzien en wordt er een bepaalde grens overschreden waarbij de draaglast groter is dan de draagkracht. Het kind zal de ervaring als pijnlijk of als angstig ervaren. In zijn of haar latere leven uit zich dat in: ‘Ik kan er geen verantwoordelijkheid bij hebben’.

Onderduikmogelijkheid 9: Het heden afrekenen op het verleden

Het heden afrekenen op het verleden is een veel voorkomend fenomeen:

Je partner gaat altijd op de fiets naar zijn werk, maar vanwege de felle regen heeft hij je gevraagd of je hem wilt brengen. ’s Ochtends breng je hem weg. Vervolgens krijg je op de terugweg een lekke band. Je belt, aan de kant van de weg, je partner op en laat je irritatie blijken: door hem weg te brengen, heb je een lekke band gekregen!

Door het verleden te laten botsen met het heden laat je zien dat je niet de verantwoordelijkheid voor het wegbrengen hebt genomen. Als je de volledige verantwoordelijkheid had genomen, dan zou je het wegbrengen en de lekke band niet met elkaar in verbinding brengen.

Cornelia roept geïrriteerd tegen haar dochter dat het vanochtend ook al zo lastig was en gister en vorige week ook al!

De docente aardrijkskunde komt de klas in met de mededeling: ik heb tot drie uur vannacht jullie werk zitten nakijken. Ik ben moe en wil dat jullie vandaag rustig zijn. Tenslotte doe ik dit allemaal voor jullie.

Het terugkerende patroon is dat je ‘ja’ zegt tegen een taak, rol of klus en eist van anderen – die niets met deze beslissing te maken hebben – dat ze een prestatie of bepaalde houding teruggeven.

Onderduikmogelijkheid 10: Geen verantwoordelijkheid nemen voor de keuze die je maakt

We spreken hier van het typische gedrag van een twijfelaar. Stel je koopt een nieuwe televisie voor duizend euro. Je komt in de volgende winkel en daar staat de televisie te koop voor negenhonderd euro. Als je geen verantwoordelijkheid neemt voor de keuze die je gemaakt hebt is het feit dat de televisie honderd euro goedkoper is moeilijk en onverteerbaar.

Voorkeurstype en verantwoordelijkheid nemen

Ieder mens heeft een bepaald voorkeurstype: Intuïtief, Gevoel, Realist, Rationeel. Elk voorkeurstype uit het ontlopen van verantwoordelijkheid op een andere manier. Je irritatieniveau, emotieniveau of andere reacties kunnen je helpen te ontdekken op welke wijze jij je onttrekt aan verantwoordelijkheid.

Intuïtie

Als je je beslissingen en gedrag (onbewust) bepaalt op basis van intuïtie dan zal het ontlopen van je verantwoordelijkheid zich hoogst waarschijnlijk op de volgende manieren uiten:

  1. Niet gaan staan voor jezelf
  2. Vermijden van je eigen overtuiging en toekomstbeeld
  3. Niet willen ontwikkelen via zelfreflectie
Realisme

Het ontlopen van je verantwoordelijkheid zal zich – vanuit het realisme – zeer waarschijnlijk op de volgende manieren uiten:

  1. Niet afmaken van zaken, ook de voor jou onbelangrijke zaken
  2. Voor materiële zaken die belangrijk zijn gaan ze niet staan
  3. Niet willen onderzoeken van bepaalde mogelijkheden, gebeurtenissen
Gevoel

Vanuit je gevoelskant zal het ontlopen van je verantwoordelijkheid zich op de volgende manieren uiten:

  1. Niet willen ervaren en voelen van je empathie voor jezelf en voor anderen
  2. Ze gaan niet staan voor je betrokkenheid bij bedrijf of mens
  3. Niet krachtig willen (mee)besluiten en oordelen
Ratio

De rationele kant zal het ontlopen van je verantwoordelijkheid op de volgende manieren laten zien:

  1. Niet in contact willen zijn met anderen, ervoor weglopen
  2. Meebewegen in harmonie met anderen gaat niet
  3. Niet eenvoudig kunnen samenwerken

Welk gedrag laat ik in het dagelijks leven zien?

Verantwoordelijkheid laat zich in het dagelijks leven in 4 verschijningsvormen zien.

Verschijningsvormen van verantwoordelijkheid

Het is belangrijk te weten dat iedereen snel kan wisselen van verschijningsvorm. Er is een continue wisseling tussen innerlijke beleving en uiterlijke ervaring. Hoe en op welke manier jij je verantwoordelijkheid neemt is afhankelijk van de situatie waarin je verkeert. Die specifieke situatie bepaalt in welke verschijningsvorm je terechtkomt.

De hoogst ontwikkelde vorm van verantwoordelijkheid is de onzichtbare verantwoordelijkheid, ofwel de inspirerende verantwoordelijkheid. De minst ontwikkelde vorm van verantwoordelijkheid is maskeren.

Maskeren

Maskeren is onzichtbaar je verantwoordelijkheid ontkennen. Deze vorm van verantwoordelijkheid zien we veel in de vorm van heimelijke oppositie. Het betreft mensen die zich niet openlijk uiten in vergaderingen en bijeenkomsten, hun eigen positie beschermen en verantwoordelijkheden ontkennen. Dit alles zit onder de waterlijn en is niet zichtbaar voor de buitenwereld.

Waarom maskeren mensen? Vaak komt dit voort uit angst voor positieverlies, egoverlies of verlies van aanzien. Mensen die maskeren ervaren vaak veel onzekerheid en onveiligheid in combinatie met een lage eigenwaarde. Ze aanvaarden het leven als een soort lot.

Je kunt maskerend gedrag herkennen aan uitspraken zoals, ik:

  • Doe niet mee, het zal mijn tijd wel duren
  • Steek mijn nek niet uit
  • Vind het zinloos om mij daarmee bezig te houden
  • Kan het niet
  • Heb alles geprobeerd, maar niets helpt
  • Vind het lastig, het overkomt mij allemaal
  • Ga, dat niet bereiken. Dat is onbereikbaar voor mij.
Rebelleren

Rebellen ontkennen hun verantwoordelijkheid maar laten zichzelf wel zien. Zij willen wel de verandering, maar zonder dat ze daar verantwoordelijkheid voor willen nemen. Ze plegen openlijke oppositie, maar nemen niet een zodanig standpunt in dat ze hun eigen verantwoordelijkheid moeten erkennen. Ze zijn niet vatbaar voor argumenten of feiten als deze hun verantwoordelijkheid zichtbaar moeten maken.

Je kunt rebellerend gedrag herkennen aan uitspraken zoals:

  • Ik heb het ze duidelijk verteld
  • Zij doen het niet goed
  • Ik wil vrij blijven, maar wel invloed hebben
  • Ze doen het niet volgens mijn spelregels
Etaleren

Etaleren bestaat uit erkennen van verantwoordelijkheid en dit zichtbaarheid maken. Zij willen verantwoordelijkheid nemen maar willen ook dat dit gezien wordt. Ze lopen voor de troepen uit, zichtbaar en onderscheidend. Zo hanteren een positieve manier om zichtbaar te worden in hun handelen en besteden energie aan het zichtbaar blijven.

Je kunt etalerend gedrag herkennen aan uitspraken zoals, ik:

  • Wil zichtbaar zijn
  • Ga staan voor mijn doel
  • Heb een visie
  • Wil leiden
  • Heb een strategie
Inspireren

Inspireren bestaat uit erkennen van verantwoordelijkheid op een onzichtbare manier. Mensen die inspireren zijn als scheidsrechters bij het topvoetbal: onzichtbaar maar duidelijk aanwezig. Ze geven richting en inspireren door anderen het succes te gunnen en het falen bij zichzelf te houden. En handelen vanuit visie en eigenwaarde, vanuit vertrouwen en waardering. Ze pakken conflicten direct bij de kern aan en laten geen tijd verloren gaan totdat een goede oplossing is bereikt. Waarbij ze verbindingen smeden en onderhouden.

Je kunt inspirerend gedrag herkennen aan uitspraken zoals, ik:

  • Geef anderen waarde
  • Wil er zijn voor jou
  • Ben er om dit te doen
  • Wil vanuit inspiratie leiden

Deze vier verantwoordelijkheidsstijlen zijn bepalend voor de wijze waarop we onze verantwoordelijkheid tonen aan de buitenwereld.

Ai… ik maskeer, rebelleer en etaleer. Maar ik wil helemaal geen verantwoordelijkheid ontlopen! Wat nu?

Dat snappen we. Het is daarom goed om je af te vragen welke baat je hebt bij het ontlopen van je verantwoordelijkheden. Om je te helpen bij dit proces van zelfreflectie, hieronder een aantal vragen die je jezelf kunt stellen.

Naar buiten gerichte verantwoordelijkheid
  1. Welke irritaties ervaar je bij voorvallen die in je leven gebeuren?
  2. Welke herhalingen van taken, rollen of werkzaamheden ontloop je het liefst?
  3. Bij welke bezigheden voel jij je het meest onderbroken als je er niet mee door kunt gaan?
  4. Welke werkzaamheden, taken, rollen wil je beslist niet vervullen?
  5. Op welke wijze pas jij je leven zo aan dat bepaalde verantwoordelijkheden niet meer voor kunnen komen?
  6. Welke verantwoordelijkheden, vanuit jouw perspectief, ontliepen je ouders of opvoeders?
  7. Wat is de top drie van ontlopen van verantwoordelijkheden die je partner, goede vrienden en kinderen je teruggeven?
  8. Welke verantwoordelijkheden heb je in je pubertijd niet van je vader/moeder of opvoeder meegekregen?
Naar binnen gerichte verantwoordelijkheid

Kun jij verantwoordelijkheid nemen voor:

  1. Wat jij wilt in plaats van wat anderen willen?
  2. Je inspiratie en gewetensvol handelen?
  3. Jouw innerlijke harmonie?
  4. Discipline, waardoor je tot afronding van taken kunt komen?

Wie staat er in jou leven aan het roer?

Sta jij aan het roer van je leven of ben je op een boot gestapt die drijft waar de stroom je heen brengt? Natuurlijk blijven er situaties waarbij je niet tevreden bent, die irritant zijn of waarbij je zeker bent dat ze onjuist zijn. Maar door er verantwoordelijkheid voor te nemen kun je vanuit het initiatief dat je zelf neemt de uitkomst bepalen.

Hulp nodig?

Heb jij last van het feit dat je op bepaalde onderdelen je verantwoordelijkheid onvoldoende kunt nemen? Wij coachen je graag.
Wil jij direct inzicht hoe verantwoordelijkheid jouw gedrag beïnvloedt? Dan is een ACT®-meting iets voor jou!

Bron: Human Being Management, Ed. J. Baas, ISBN: 978-90-825290-0-5
Over de schrijver
Alida vertaalt op een creatieve manier jouw vraag naar een concreet plan. Als projectmanager en organisatie adviseur heeft Alida veel ervaring met het coachen van personen, teams en organisaties. Ze vindt het erg belangrijk om te werken vanuit kwaliteit en expertise. Met haar sociale en analytische inslag brengt ze mensen bewust en onbewust naar een hoger plan. Het is haar missie om natuurlijke talenten, ontwikkelpotentieel en onbewuste drijfveren zichtbaar te maken. Alida begeleidt trajecten vanuit de verbinding met een resultaatgericht doel en door een tikkeltje eigenwijs te zijn.
Reactie plaatsen

Meer lezen over persoonlijke ontwikkeling?

Topics
arrow_drop_up arrow_drop_down