7 stappen om te stoppen met ziektewinst in jouw gedrag
6 september 2020 

7 stappen om te stoppen met ziektewinst in jouw gedrag

Inhoudsopgave artikel

[[showindex]]

 

‘… hoe jij jouw ziektewinst… daarmee ga je er dus vanuit dat veel mensen gedrag laten zien dat voortkomt vanuit ziektewinst!’ Ja, dat klopt veel meer mensen dan wij denken laten ziektewinst zien in hun gedrag.

De winst van Jolanda

In de tijd dat ik als fysiotherapeut werkte had ik Jolanda een tijdje onder behandeling. Jolanda had nek- en schouderklachten. Ze kon alle bewegingen goed maken en had geen zenuwklachten. Ze had deze klachten al jaren en had al veel fysiotherapeuten bezocht. De klachten waren echter nooit verminderd of veranderd. Tijdens de intake vertelde Jolanda dat ze op zoek was naar een fysiotherapeut die goed kon masseren want alleen door wekelijks één keer gemasseerd te worden bleven haar klachten onder controle. Omdat er helemaal geen evidentie is voor massage als op zichzelf staande therapie besloot ik Jolanda voor te stellen om een andere insteek te kiezen.

Na een aantal training waarin de klachten van Jolanda niet verbeterden maar waarin er wel een goede relatie tussen ons ontstond, stelde ik Jolanda tijdens een gesprek een vraag: Wat levert de pijn je eigenlijk op? Na een geïrriteerd ‘niets’ ging Jolanda naar huis. Tot mijn verbazing belde ze me twee dagen later op en vertelde ze dat de vraag haar niet meer losgelaten had. Ze had er ’s nachts niet van kunnen slapen en was tot het – voor haar verbazende – inzicht gekomen dat ze als drukbezette zakenvrouw met drie kinderen het half uurtje fysiotherapie eigenlijk gebruikte als ‘me-time’. Ze vond het heerlijk dat er een half uur échte pure aandacht voor haar was. Toen ik haar vroeg of dit misschien haar herstel belemmerde, beaamde ze dit volmondig.

Wat bedoelen we met ziektewinst?

Bovenstaande is een voorbeeld van ‘klassieke’ ziektewinst, de fysieke pijn is een excuus voor iets anders. Omdat dit ‘andere’ fijn is en iets oplevert – bijvoorbeeld aandacht – wordt de pijn in stand gehouden. In dit artikel richten we ons op de mentale ziekte winst: het minder fraaie gedrag dat je laat zien omdat het je iets oplevert. En dit kan zich veel subtieler uiten dan dat jij denkt! We onderscheiden drie verschillende vormen:

  1. Primaire ziektewinst
  2. Secundaire ziektewinst
  3. Tertiaire ziektewinst

Primaire ziektewinst

In het geval van primaire ziektewinst vermijdt je door het inzetten van bepaald gedrag een gevoel of een emotie. Het gaat om een onbewust infantiel conflict. Door het minder fraaie gedrag is de lijder vrijgesteld van door hem of haar als onaangenaam ervaren gevoelens of emoties.

Linda heeft kortgeleden haar moeder verloren. Ze staat zichzelf niet toe om verdriet te voelen en wil door met haar normale leven. De laatste tijd is ze prikkelbaar, gefrustreerd en boos als mensen vragen hoe het met haar gaat. Ze reageert zich zeer regelmatig af op haar omgeving.

Linda vermijdt haar verdriet omdat dit gevoel haar overweldigt. Om zich niet kwetsbaar op hoeven te stellen en bij deze emotie uit de buurt te blijven reageert ze met boosheid.

Secundaire ziektewinst

Bij secundaire ziektewinst vermijdt je niet alleen een gevoel of een emotie, maar haal je ook direct voordeel uit je gedrag. Het betreft de sociale voordelen zoals bijvoorbeeld hulp en aandacht.

Paul wil graag beter en eerder zijn grenzen aangeven. Op dit moment probeert hij iedereen om hem heen tevreden te houden en daardoor gaat hij ver over zijn grenzen heen. De reden dat hij gefocust is op de ander (ziektewinst) en niet zijn eigen grenzen bewaakt is dat hij bang is voor een gevoel van eenzaamheid, terwijl hij nu voor van alles en nog wat gevraagd wordt en daardoor veel onder de mensen is.

Het in stand houden van zijn gedrag voelt voor hem op dit moment beter dan te veranderen naar zijn gewenste gedrag.

Tertiaire ziektewinst

Als we spreken over tertiaire ziektewinst dan hebben we het over de sociale voordelen die iemand heeft door het gedrag van een ander.

Anja is een hele onzekere vrouw. Ze vindt het eng om in groepen – ook onder familie en vrienden – haar mening te uiten. De man van Anja is verbaal heel sterk en steelt vaak de show. Anja vindt dit heerlijk, want het leidt de aandacht af van haar eigen gedrag en gevoelens.

Een onbewust proces

Ziektewinst is in de meeste gevallen geen opzettelijke misleiding, het is een onbewust proces. 93% van ons gedrag als mens is onbewust. Zelfs als we denken dat we bewust kiezen hoe we ons gedragen, dan nog wordt een groot gedeelte van dit gedrag bepaald door ons onbewuste. In ons onbewuste zitten herinneringen, aangeleerd gedrag, onverwerkte gebeurtenissen, angsten en trauma’s.

Hoe ontstaat ziektewinstgedrag?

Vanaf onze geboorte kent elke leeftijdsfase een bepaalde ontwikkeling. Zo maak je in de fase van 0-6 jaar kennis en verbinding met de wereld om je heen. Het emotionele deel van moeder wordt overgedragen, maar ook de wereld van materie, waarnemen en onderzoeken wordt in deze levensfase ontdekt en geoefend. Dit ontstaat als je ideale ouders hebt. Vrijwel iedereen heeft echter niet-ideale ouders vanwege het feit dat ouders ook ‘gewoon’ mensen zijn.

Het kan dus goed zijn dat je deze leeftijdsfase niet volledig afgerond hebt. Je krijgt de schuld van de moeder mee die je leert dat de wereld onveilig en gemeen is (‘niet met vreemde mensen meegaan’ bijvoorbeeld). Je wordt gewezen op de misstanden in de wereld en op het besef dat het jou ook kan overkomen. Jij, die de wereld helemaal niet zo ziet op dat moment, voelt je verward en ervaart dat er geen oog en oor is voor jouw gevoeligheden. Er wordt emotionele ‘pijn’ ervaren. En ook dit is een onbewust proces geweest. De verstoringen ontstaan doordat er een bepaalde ervaring optreedt die op dat moment onverenigbaar is met de wereld van het kind.

Een kind van drie jaar dat angstig is in het donker en waarbij de ouders aangeven: ‘er is niets, niet zo aanstellen’, zal zich niet gehoord, niet getroost of niet gerustgesteld voelen in zijn of haar angstgevoelens en zal een verdedigingsmechanisme ontwikkelen om op die manier wel met zijn of haar gevoelens om te kunnen gaan.

Hoe jonger de verstoring des te groter de verstoringsdiepte

Hoe jonger er een zogenoemde verstoring optreedt hoe groter de verstoringsdiepte is en hoe duidelijker de niet afgeronde levensfase op de werkvloer of in het privé leven te herkennen is in de vorm van ziektewinst. Alle verstoringen geven namelijk (onbewust) een gevoel van gemis en pijn, die terug te vinden zijn in overlevingsgedrag. Een voorbeeld:

Een kind in de fase tot twee jaar kan nog niet differentiëren en reflecteren. Dit kind denkt dat anderen exact hetzelfde denken als hijzelf. Als deze fase niet goed wordt afgerond, dan zal dit in het volwassen leven hoogstwaarschijnlijk problemen opleveren in teamverband: hij snapt niet dat de ander niet meegaat in zijn eigen plannen, want hij heeft toch immers ijzersterke argumenten.

De  7 stappen om ziektewinst in jouw gedrag onder controle te krijgen

Stap 1 – Herken je eigen ziektewinst gedrag

Ziektewinst in je gedrag is niet altijd eenvoudig te herkennen. Het (minder fraaie) gedrag welke je laat zien – en welke in feite overlevingsgedrag is – is zo bij je gaan passen dat het voelt als een tweede huid.  Zelfreflectie is van essentieel belang om je patronen te ontdekken. Om je op weg te helpen jouw patroon te herkennen hieronder een aantal uitspraken die je mogelijk herkent. Ik:

  • Voel geen waarde in de wereld
  • Offer mij op omdat ik me waardeloos voel
  • Houd koppig ik vast aan mijn schuldgevoel
  • Heb een hardnekkig schuldgevoel
  • Ervaar een verslavende binding
  • Vind dat de wereld geen waarde heeft
  • Ben overgevoelig voor materiële zaken
  • Offer mij fanatiek op
  • Vermijd halsstarrig mijn pijn
  • Beschuldig resoluut
  • Ben bemoeizuchtig en bezitterig
  • Voel mij schuldig
  • Ervaar zwaktewinst
  • Voel (plaatsvervangende)schaamte

Ook onderstaande verschijningsvormen van gedrag die gekoppeld zijn aan ziektewinst kunnen je helpen bij je zelfreflectie.

Berim | Verschijningsvormen van ziektewinst gedrag

Stap 2 – Breng in kaart wat het je oplevert

Om afscheid te kunnen nemen van je ziektewinst gedrag is het belangrijk om inzichtelijk te hebben wat het gedrag je oplevert.

Pieter wil graag meer ontspannen. Hij is nu altijd bezig en als hij even vijf minuten niets te doen heeft wordt hij erg onrustig. In mijn gesprek met hem komt echter naar voren dat dit doel- en resultaatgerichte gedrag hem ook veel waard is. Het heeft er namelijk voor gezorgd dat hij staat waar hij nu staat, namelijk een functie als onderdirecteur van een groot bedrijf. Als ik hem vraag of bereid is om dit gedrag los te laten en daardoor meer te kunnen ontspannen is het antwoord ja. De pijn is groot genoeg om te willen veranderen.

Ga bij jezelf eens na of gedrag welke je eigenlijk zou willen veranderen voor jezelf – of soms voor anderen – iets oplevert. Weegt dat op tegen het voort laten duren van jouw pijn? Wat is er voor nodig om een verandering mogelijk te maken?

Stap 3 – Identificeer de triggers

Ziektewinst gedrag laat je niet altijd zien gelukkig. Pas al je in de buurt komt van je emotionele pijn komt je onbewuste in actie. Eén van de functies van je persoonlijk onbewuste is namelijk het beschermen van je lichaam en geest.

Je bent je alleen niet altijd bewust van je emotionele pijn en daarom is het verstandig om stil te staan bij het moment voorafgaand aan je gedrag. Wat is dé trigger waardoor je het minder fraaie gedrag laat zien? Wanneer laat je het minder fraaie gedrag zien? En in welke context?

Stap 4 – Beantwoord de vraag of het OK is om afscheid te nemen van je oude gedrag

Het klinkt zo simpel, maar waarom is het dan zo lastig om te veranderen? Zowel bij bewust als bij onbewust gedrag werken negatieve prikkels sterker dan positieve prikkels. We denken meer na over de dingen die mis gaan en we zijn geneigd om meer energie te steken in het vermijden van pijn en verlies dan in het verkrijgen van plezier en winst. In basis hebben we geen weerstand tegen veranderingen, maar wel een sterke beschermingsfunctie tegen pijn (of verlies). En laat veranderingen nu net vaak gepaard gaan met pijn. Vraag jezelf dus altijd af: is het ok om afscheid te nemen van mijn oude gedrag?

Stap 5 – Formuleer welk gedrag je in plaats van je oude gedrag wilt laten zien

Je hebt besloten om afscheid te nemen van je oude gedrag en te stoppen met je ziektewinst gedrag. Heel mooi! Maar hoe ga je dan reageren? Welk gedrag wil je ervoor in de plaats laten zien?

Belinda is bang dat mensen haar niet zien staan, dat haar collega’s en vrienden haar niets waard vinden. Daarom koopt ze elke maand voor een klein fortuin aan nieuwe merkkleding (materialisme) om er tiptop uit te zien. Ze wil hier graag mee stoppen. Na een coachingsgesprek komen we erop uit dat ze haar oude gedrag gaat vervangen door het volgende: als Belinda zich onzeker voelt gaat ze geen nieuwe kleding meer kopen, maar gaat ze verbinding maken met haar vrienden en collega’s zodat ze zich gewaardeerd voelt.

Stap 6 – Definieer je hulpbronnen

Het behalen van je resultaat zal met vallen en opstaan gaan. Je begint met goede moed, maar valt nog wel eens terug in je oude patronen. Vooral als je moe bent, als je onder druk staat of wellicht als je je dag niet hebt. Het is belangrijk dat je voor deze momenten hulptroepen klaar hebt staan. Dit kan bijvoorbeeld je partner zijn die je aanspreekt op je gedrag. Maar het kan ook een spiekbriefje met een positieve intentie erop zijn die je weer op het juiste spoor zet. Welke hulpbronnen heb jij nodig?

  • Wie heb je nodig om je doel te bereiken?
  • Wat heb je nodig om tot het gewenste resultaat te komen?
  • Wanneer heb je deze hulp nodig?
  • In welke context kun je extra hulp gebruiken?
  • Welke vaardigheden en talenten heb je al in huis die je kunt gebruiken?
  • Ken je iemand die het al eens opgelost heeft of het resultaat al behaald heeft en die je erbij kan helpen?

Stap 7 – Specificeer het resultaat

Bepaal welk resultaat je wilt bereiken. Visualiseer hoe jouw resultaat eruit ziet door een plaatje in je hoofd te maken. Stel jezelf de volgende vragen:

  • Hoe ziet het resultaat eruit?
  • Wat is de laatste stap die je moet nemen zodat je weet dat je resultaat bereikt is?

Hulp nodig?

Loop jij vast in je persoonlijke ontwikkeling? Wij coachen je graag.
Wil jij direct inzicht in de mate waarop angst jouw gedrag beïnvloedt? Dan is de ACT®-meting iets voor jou!

 

Over de schrijver
Alida vertaalt op een creatieve manier jouw vraag naar een concreet plan. Als projectmanager en organisatie adviseur heeft Alida veel ervaring met het coachen van personen, teams en organisaties. Ze vindt het erg belangrijk om te werken vanuit kwaliteit en expertise. Met haar sociale en analytische inslag brengt ze mensen bewust en onbewust naar een hoger plan. Het is haar missie om natuurlijke talenten, ontwikkelpotentieel en onbewuste drijfveren zichtbaar te maken. Alida begeleidt trajecten vanuit de verbinding met een resultaatgericht doel en door een tikkeltje eigenwijs te zijn.
Reactie plaatsen

Meer lezen over persoonlijke ontwikkeling?

Topics
arrow_drop_up arrow_drop_down